موقعیت جغرافیایی :

ملایر بزرگترین شهرستان استان پس از همدان با وسعتی حدود 3210 کیلومتر مربع شامل 3 شهر : ملایر . سامن و ازندریان و سه بخش : مرکزی . سامن و جوکار و 15 دهستان و 221 روستای دارای سکنه می باشد. شهرستان ملایر در 48 و 49 طول جغرافیایی و 34 و 17 دقیقه عرض جغرافیایی قرار دارد و از شمال به همدان از شرق به اراک از جنوب به بروجرد واز طرف غرب به شهرهای تویسرکان و نهاوند محدود شده است . ارتفاع این شهرستان از سطح دریا 1780 متر و فاصله اش از همدان و تهران به ترتیب 86 و 390 کیلومتر است . امتداد رشته کوه الوند از شمال و شمال شرق این شهرستان می گذرد و به کو ههای سر بند اراک متصل می شود مرتفع ترین کوه این شهرستان قله لشکردر می باشدو کوه معروف یزد گرد با بقایای قلعه یزد گرد ساسانی در جنوب شهر قرار دارد . از دیگر ارتفاعات مهم کوه گرمه با ارتفاع 2206 متر و کوه سرده با ارتفاع 2277 متر است . مهمترین رودخانه ملایر رود حرم آباد است که آب آن فصلی است . پوشش گیاهی شهرستان ملایر از نوع استپ کوهپایه ای است . ملایر از نظر آب و هوائی در مرز آب و هوای متعدل کوهستانی و آب و هوای نیمه بیابانی ایران قرار گرفته و خصوصیات هر دو نوع آب و هوارا دارا است و متوسط بارندگی سالیانه آن به 2/242 میلیمتر می رسد . زبان اهالی این شهرستان آمیزه ای از لری . کردی و فارسی با لهجه لری و لک می باشدو جمعیت آن بر اساس آخرین سر شماری 1375 تعداد 297062 نفر است که اکثریت آنها در روستا زندگی می کنند و به کشاورزی اشتغال دارند.

وضعیت دشت :

دشت ملایر

1-مشخصات عمومی

حوزه آبریزآب ملایر از دیدگاه مدیریت منابع آب یکی از محدوده های مطالعاتی حوزه علیای رودخانه کرخه با وسعت 2965 کیلومترمربع محسوب می گردد0 قسمتهای محدودی از این حوزه (حاشیه شمال غربی) ازنظر تقسیمات کشوری جزء شهرستان تویسرکان، گوشه جنوبشرقی حوزه جزء استان مرکزی و قسمت اعظم حوزه را محدوده شهرستان ملایر دربرمی گیرد0 از 2965 کیلومترمربع مساحت حوزه حدود800 کیلومترمربع آن را دشت و بقیه شامل ارتفاعات حاشیه می باشد0 ارتفاع شهر ملایر ازسطح دریا 1760 متر است0

2- بارندگی

متوسط سالیانه نزولات جوی براساس آمار ایستگاههای اندازه گیری پیهان و نامیله و خیرآباد بترتیب برابر 301، 291 و 356 و بطور میانگین برای دشت ملایر 316 میلی متر محاسبه شده است 0ودر سال آبی 84-83 میزان بارندگی در ایستگاههای فوق به ترتیب 250، 281 و370میلیمتر در سال بوده است0

تبخیر : تبخیر سالیانه از طشتک تبخیر در ایستگاه خیرآباد درطول این دوره آماری (14 سال) برابر 2695 میلی متر محاسبه شده است0

3- آبهای سطحی

رودخانه اصلی دشت ملایر رودخانه حرم آباد (آب ملایر) نامیده می شود که از ارتفاعات سربند اراک سرچشمه گرفته و بعداز یکی شدن با شاخه ای که از ارتفاعات بروجرد جریان می یابد (شاخه کلان) به طرف ملایر جاری می گردد0 این رودخانه درنهایت بعداز دریافت شاخه های فرعی دیگر در محدوده اراضی روستای باباکمال از حوزه خارج و به رودخانه گاماسیاب نهاوند متصل می شود0 متوسط دبیسالانه براساس دوره آماری49 ساله ایستگاه هیدرومتری وسج برابر 15/2 مترمکعب در ثانیه (معادل8/ 67 میلیون متر مکعب در سال ) می باشد 0

در سالهای(83-1375) دوره 8 ساله اخیرمتوسط آبدهی رودخانه برابر 4/16 میلیون متر مکعب در سال بوده (52/0 متر مکعب در ثانیه) که حاکی از کاهش 76 درصدی در روان آب بوده0علت اصلی این کاهش را درکنار توجه به خشکسا لیهای آخیر ، افزایش برداشت از منابع آب زیرزمینی میباشد0نکته قابل ذکراین است که در 6 ساله اخیر آبدهی متوسط رودخانه حدود 2/0 متر مکعب یعنی 200 لیتر در ثانیه بوده است0

4 - زمین شناسی

از دید ریخت شناسی ارتفاع متوسط ناحیه ملایر بالاست اما کوههای بلند دراین منطقه کـــم اند که این وضع در وهله اول محصول نوع سنگهای سازنده ارتفاعات می باشد که بخش عمده آنهارا فیلیت های سیاهرنگ و توده های نفوذی گرانیتوئیدی تشکیل می دهد0ماهیت فیزیکی هر دونوع سنگ یادشده به گونه ای است که درمقابل عوامل هوازدگی مقاومت چندانی نداشته و فرسوده می شوند0 تنها ارتفاعات آهکی موجود در جنوب شرقی شهر ملایر است که بلندترین نقطه را به خود اختصاص داده است و 2836 متر ارتفاع از سطح دریا دارد0 این واحد آهکی در یک روند تقریباً شمال غربی – جنوب شرقی رخنمون یافته است0 ناحیه ملایر از دیدگاه زمین شناسی در پهنه سنندج – سیرجان واقع شده است این زون در واقع جزیی از منطقه ساختاری ایران مرکزی است که در حاشیه جنوب غربی آن قرار دارد وحوادث مهمی را پشت سر گذاشته است0

5- تعداد و تخلیه منابع آب زیرزمینی

تعداد وتخلیه منابع زیرزمینی دشت ملایر

6-بررسی هیدروگراف معرف دشت ملایر

براساس نتایج حاصل از اندازه گیری ماهیانه 45 حلقه چاه مشاهده ای، هیدروگراف معرف دشت از سال 1373 لغایت1384 ترسیم گردیده (نمودارپیوست)0 نمودار مزبور بیانگر آنست که افت آب زیرزمینی دشت ملایر از مهرماه سال 1376 شروع و با شیب نسبتاً تندی ادامه دارد0 درمقطع 11 ساله (84-1373 ) سفره آب زیرزمینی مواجه با 27/14 متر افتبوده است0 یعنی متوسط افت هر سال برابر3/1 متر بوده . در سالهای اخیر میزان افت شدت بیشتری به خود گرفته خصوصاً در سال آبی78-1377 میزان افت به 72/3متر رسیده که این افت خود معادل بیش از یک سوم افت کل میباشد . دلیل این افت ناگهانی بروز خشکسالی و برداشت زیاد از منابع آب زیرزمینی دشت بوده که این امر نشانگر این است کهآبخوانزیرزمینی دشت فوق در سالهای خشک بسیار آسیب پذیر است 0

با توجه به سطح گسترش سفره آب زیرزمینی (6/532 کیلومترمربع) وافت 27/14 متر و ضریب ذخیره متوسط 4 درصد سفره، میزان کاهش حجم مخزن آب زیرزمینی دشت ملایر در 11 ساله اخیر (84-1373) برابر 6/304 میلیون مترمکعب و میزان متوسط کاهش سالانه حجم مخزن باتوجه به افت متوسط سالیانه 3/1 متر معادل 7/27 میلیون مترمکعب برآورد می گردد0 در سال آبی 84-83 میزان افت 34/0متر و کسری حجم مخازن معادل آن برابر 32/7 میلیون متر مکعب برآورد گردیده است0